લદ્દાખમાં સિંધુ નદીના પાણીના ઉપયોગને લઈને ભારતે એક મહત્વપૂર્ણ અને વ્યૂહાત્મક [Strategic] પગલું ભર્યું છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા લદ્દાખના ઉપશી વિસ્તારમાં સિંધુ નદી પર દેશનો પ્રથમ રોક ચેક ડેમ [Rock Check Dam] તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. આ ડેમમાં હાલમાં આશરે 10 ફૂટ સુધી પાણી સંગ્રહ કરવામાં આવ્યું હોવાનું જણાવવામાં આવી રહ્યું છે. આ પ્રોજેક્ટથી એક તરફ લદ્દાખના ખેડૂતોને સિંચાઈ માટે પાણીની ઉપલબ્ધતા વધશે, તો બીજી તરફ અત્યાર સુધી ભારતના હિસ્સાનું જે પાણી આગળ વહેતું હતું, તેનો સ્થાનિક સ્તરે વધુ સારો ઉપયોગ થઈ શકશે.
આ પ્રોજેક્ટને સિંધુ નદીના જળસ્રોતોના યોગ્ય અને મહત્તમ ઉપયોગ તરફ ભારતના મોટા પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. ખાસ કરીને ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે પાણીના મુદ્દે ચાલી રહેલા તણાવ વચ્ચે લદ્દાખમાં બનેલો આ ડેમ વ્યૂહાત્મક રીતે પણ મહત્વનો માનવામાં આવે છે.
લદ્દાખના ઉપશી વિસ્તારમાં સિંધુ નદી પર તૈયાર કરાયેલા આ ડેમની સૌથી ખાસ વાત તેની નિર્માણ પદ્ધતિ છે. ડેમ બનાવવા માટે સિમેન્ટ કે ચૂનાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી. તેના બદલે નદીના તળમાંથી મળેલા મોટા કુદરતી પથ્થરોને એકબીજા સાથે ઇન્ટરલોક [Interlock] કરીને મજબૂત માળખું તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.
પરંપરાગત બાંધકામ પદ્ધતિથી અલગ આ મોડલ સ્થાનિક સ્તરે ઉપલબ્ધ કુદરતી સંસાધનોનો ઉપયોગ કરીને પાણીનો સંગ્રહ વધારવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. અધિકારીઓ આ પ્રકારના પથ્થર આધારિત ડેમને ભવિષ્યમાં પાણી સંરક્ષણ [Water Conservation] માટે ઉપયોગી મોડલ તરીકે જોઈ રહ્યા છે.
ઉપશીમાં બનેલા આ રોક ચેક ડેમમાં આશરે 4 કરોડ લિટર પાણી સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. હાલમાં ડેમમાં પાણીનું સ્તર લગભગ 10 ફૂટ સુધી પહોંચી ગયું છે. આ પાણીનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે લદ્દાખના સ્થાનિક વિસ્તારો અને ખેતી માટે કરવામાં આવશે.
લદ્દાખ જેવા ઠંડા અને પર્વતીય વિસ્તારમાં પાણીનું સંચાલન હંમેશાં એક મોટો પડકાર રહ્યું છે. ખાસ કરીને વાવણીની સિઝન દરમિયાન ખેડૂતોને પાણીની અછતનો સામનો કરવો પડે છે. તેથી પાણીનો સંગ્રહ કરીને જરૂરિયાતના સમયે તેનો ઉપયોગ કરી શકાય તે માટે આ પ્રકારના ચેક ડેમ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
આ પ્રોજેક્ટનો સૌથી મોટો ફાયદો લદ્દાખના ખેડૂતોને થવાની આશા છે. ડેમમાં સંગ્રહિત પાણી ઇગૂ ફે નહેર [Igu Fe Canal] મારફતે આસપાસના ખેતરો સુધી પહોંચાડવાની યોજના છે.
લદ્દાખમાં વસંત ઋતુ દરમિયાન જ્યારે ખેતી અને વાવણીની પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે, ત્યારે પાણીની ઉપલબ્ધતા ઓછી હોવાના કારણે ખેડૂતોને મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડે છે. હવે ડેમમાં સંગ્રહિત પાણીનો ઉપયોગ કરીને ખેતરો સુધી સિંચાઈ માટે પાણી પહોંચાડવામાં આવશે. આથી સૂકા વિસ્તારોમાં હરિયાળી વધવાની સાથે સ્થાનિક ખેડૂતોની કૃષિ પ્રવૃત્તિઓને પણ વેગ મળી શકે છે.