UPI કરવા પર તમારે ચાર્જ ચૂકવવો પડશે કે નહીં? જાણો તમામ સવાલના જવાબ

મોટાભાગના લોકોની સવાર UPIથી શરૂ થાય છે. દૂધ અને શાકભાજી ખરીદવાથી લઈને ઓનલાઈન ખરીદી સુધીની દરેક વસ્તુ માટે તે એક સાથી બની ગયું છે. તેથી જ્યારે UPI પર ચાર્જ વસૂલવાના સમાચાર આવે છે ત્યારે સામાન્ય માણસ સૌથી પહેલા જાણવા માંગે છે કે તેની તેમના પર કેવી અસર થશે. સરકારે 15 ઓક્ટોબરથી UPI પર MDR લાગુ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે.

નવા UPI નિયમો અંગે સામાન્ય લોકો એ પણ ચિંતિત છે કે ડિજિટલ પેમેન્ટ માટે વધારાના ચાર્જ કાપવામાં આવશે કે નહીં. વાસ્તવમાં ભારત સરકારના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ફાઇનાન્શિયલ સર્વિસીસ (DFS) અને નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI) એ UPI પેમેન્ટ માટે એક નવું મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) ફ્રેમવર્ક બહાર પાડ્યું છે, જે 15 ઓક્ટોબર, 2026થી દેશમાં અમલમાં આવશે.

1. તમારું UPI સરેરાશ ગ્રાહક માટે 100 ટકા મફત રહેશે.

જો તમે રોજિંદા જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓ, દૂધ, શાકભાજી, રાશન, ઓટો-કેબ અથવા ઓનલાઈન શોપિંગ માટે UPIનો ઉપયોગ કરો છો તો તમારા માટે સૌથી મોટા અને સૌથી આરામદાયક સમાચાર એ છે કે UPI તમારા માટે પહેલાની જેમ 100 ટકા મફત રહેશે.

મિત્ર કે સંબંધીને પૈસા મોકલવા (P2P): તમે કોઈ પરિચિત, મિત્ર કે સંબંધીને ગમે તેટલા પૈસા મોકલો, પછી ભલે તે 100 રૂપિયા હોય કે 1 લાખ રૂપિયા, નવા નિયમો અનુસાર, એક પણ રૂપિયો પણ વસૂલવામાં આવશે નહીં. આનો અર્થ એ છે કે P2P ટ્રાન્સફર સંપૂર્ણપણે મફત છે.

દુકાન પર ચૂકવણી (P2M): જ્યારે તમે કોઈ સ્ટોર કે ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ પરથી માલ ખરીદો છો અને QR કોડ સ્કેન કરો છો અથવા તમારા UPI ID વડે ચૂકવણી કરો છો, ત્યારે ગ્રાહક તરીકે તમારી પાસેથી કોઈ વધારાની ફી લેવામાં આવશે નહીં. નવા નિયમો અનુસાર, સરકારે Google Pay, PhonePe, Paytm અથવા BHIM જેવી પેમેન્ટ એપ્લિકેશનોને સ્પષ્ટપણે સૂચના આપી છે કે તેઓ યુઝર્સ પાસેથી કોઈપણ પ્લેટફોર્મ ફી અથવા હિડન ચાર્જ વસૂલ કરી શકતા નથી.

2. MDR શું છે અને તે કોને લાગુ પડશે?

મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) એ કમિશન અથવા ફી છે જે વેપારી તેમના ગ્રાહકો પાસેથી ડિજિટલ ચુકવણી સ્વીકારવા માટે બેન્કો અને પેમેન્ટ સર્વિસ કંપનીઓ (જેમ કે PhonePe, Paytm અને Google Pay) ને ચૂકવે છે. જાન્યુઆરી 2020થી ડિજિટલ પેમેન્ટ્સને પ્રોત્સાહન આપવા માટે UPI પર MDR સંપૂર્ણપણે શૂન્ય કરવામાં આવ્યો હતો. હવે નવા નિયમો હેઠળ MDR ફરીથી સ્થાપિત કરવામાં આવી રહ્યો છે.

2,000 સુધીના મર્ચન્ટ વ્યવહારો સંપૂર્ણપણે મફત છે

કોઈપણ દુકાન અથવા વેપારી પર ₹2,000 સુધીના ટ્રાન્જેક્શન પર શૂન્ય MDR લાગુ થશે. આનો અર્થ એ છે કે ₹2,000 સુધીની ચુકવણી માટે ગ્રાહક કે દુકાનદાર પાસેથી કંઈ વસૂલવામાં આવશે નહીં.

વેપારીને ₹2,000 થી વધુની ચૂકવણી 

જો તમે મોટા સ્ટોર અથવા મોલમાં UPI દ્વારા ₹2,000થી વધુની ચુકવણી કરો છો તો વેપારી પાસેથી 0.4% MDR વસૂલવામાં આવશે. ઉદાહરણ તરીકે જો વ્યવહાર ₹3,000 છે તો વેપારી પાસેથી આશરે ₹12નો ચાર્જ વસૂલવામાં આવશે. ₹5,000ના ટ્રાન્જેક્શન માટે વેપારી પાસેથી ₹20નો ચાર્જ વસૂલવામાં આવશે.

મહત્તમ MDR મર્યાદા સેટ: મોટા વ્યવસાયોને રાહત આપવા માટે ₹75,000 કે તેથી વધુની મોટી ચુકવણી માટે મહત્તમ MDR મર્યાદા ₹300 નક્કી કરવામાં આવી છે. ટ્રાન્જેક્શન 1 લાખનું હોય કે ₹5 લાખનું, ચાર્જ ₹300થી વધુ ન હોઈ શકે.

3. નાના દુકાનદારો અને શેરી વિક્રેતાઓનું રક્ષણ

શાકભાજી વિક્રેતાઓ, ચાની દુકાનના માલિકો, નાના કરિયાણાની દુકાનો અને ઓટો ડ્રાઇવરો QR કોડનો વ્યાપકપણે ઉપયોગ કરે છે. આ નાના વ્યવસાયોને નોંધપાત્ર રાહત આપવામાં આવી છે.

P2PM ફ્રેમવર્ક (દર મહિને ₹1 લાખ સુધીની મુક્તિ): નાના દુકાનદારો અને વિક્રેતાઓ જેમની UPI QR કોડ દ્વારા માસિક કુલ ડિજિટલ ચુકવણી ₹1 લાખ સુધીની છે તેમને P2PM શ્રેણીમાં સમાવવામાં આવ્યા છે. આ દુકાનદારો માટે બધા ટ્રાન્જેક્શન પર MDR સંપૂર્ણપણે શૂન્ય (0%) રહેશે, ભલે ટ્રાન્જેક્શન ₹2,000 થી વધુ હોય.

ડેટા અનુસાર, ભારતમાં તમામ UPI વેપારી ચુકવણીઓમાંથી 96% થી વધુ ₹2,000 કે તેથી ઓછા માટે છે. સરકારનો દાવો છે કે દેશના 95% થી વધુ નાના અને મધ્યમ કદના વેપારીઓને આ MDR ચાર્જમાંથી સંપૂર્ણપણે મુક્તિ આપવામાં આવશે.4. આવશ્યક સેવાઓ માટે અલગ દર

રેલ્વે ટિકિટ, પેટ્રોલ પંપ, વીમા અને ટેલિકોમ જેવી આવશ્યક સેવાઓ માટે ટકાવારી-આધારિત ફી વસૂલવાને બદલે ફક્ત ₹5નો ફ્લેટ MDR નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. આનો સીધો અર્થ એ છે કે જો તમે UPI દ્વારા ₹2,000થી વધુની ચુકવણી કરો છો (પછી ભલે તે ₹2,500 માટે પેટ્રોલ ભરવાનું હોય કે ₹50,000નું વીમા પ્રીમિયમ ચૂકવવાનું હોય), તો વેપારી પાસેથી ફક્ત ₹5નો નિશ્ચિત ચાર્જ વસૂલવામાં આવશે. આ નિશ્ચિત દર ખર્ચને સ્થિર રાખે છે ખાતરી કરે છે કે ગ્રાહકો પર કોઈ પરોક્ષ બોજ ન પડે.

5. આ નવું માળખું શા માટે જરૂરી હતું?

સરકારનું કહેવું છે કે એક વિશાળ માળખાકીય સુવિધા એ સિસ્ટમને ટેકો આપે છે જે દર મહિને અબજો UPI વ્યવહારોનું સંચાલન કરે છે. સર્વર્સને 24 કલાક કાર્યરત રાખવું, સાયબર હુમલાઓ અટકાવવા અને છેતરપિંડી સામે રક્ષણ આપવું એ એક ખર્ચાળ પ્રક્રિયા છે. બેંકો અને ફિનટેક કંપનીઓ લાંબા સમયથી આ ખર્ચ માટે વળતરની માંગ કરી રહી છે. આ નજીવી ફીમાંથી થતી આવક બેંકિંગ અને ફિનટેક ઉદ્યોગોને મજબૂત બનાવશે. નવા નિયમ હેઠળ એકત્રિત કુલ MDRના 5% એક ખાસ વિકાસ ભંડોળમાં જશે. આ ભંડોળનો સીધો ઉપયોગ દેશના નાના શહેરો અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ નેટવર્ક અને માળખાગત સુવિધાઓને મજબૂત કરવા માટે કરવામાં આવશે.

આનાથી સરકારને કેટલી આવક મળશે?

UPI પર ચાર્જ લાદવાના નિર્ણયથી સરકારને સીધો ફાયદો થશે નહીં, પરંતુ આ સમગ્ર આવક ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમ (બેંકો, પેમેન્ટ એપ્સ અને NPCI) વચ્ચે વહેંચવામાં આવશે. સરકારને કર દ્વારા આવક પ્રાપ્ત થશે. વૈશ્વિક બ્રોકરેજ ફર્મ જેફરીઝ અને બર્નસ્ટેઇન અનુસાર, મોટા વેપારી ચુકવણીઓ પર MDR લાગુ કરવાથી ચુકવણી ઉદ્યોગ માટે વાર્ષિક આશરે ₹5,000 કરોડથી ₹22,000 કરોડની વધુ આવક થવાની ધારણા છે. MDR 18% GST દરને આધીન છે. આમ જો વાર્ષિક MDR આવક પૂલ ₹10,000 કરોડ સુધી પહોંચે છે તો સરકારને 18% GST દરે ₹1,800 કરોડની કર આવક પ્રાપ્ત થશે.રિઝર્વ બેન્ક અને સરકારના સ્પષ્ટ નિયમો છે કે MDR એ વેપારીના વ્યવસાયિક કામગીરીનો એક ભાગ છે. જો કોઈ દુકાનદાર બિલિંગ દરમિયાન વધારાની ફી માંગે છે અને કહે છે કે તેઓ UPI દ્વારા ચુકવણી કરી રહ્યા છે અને તેથી તેણે 0.4% વધુ ચૂકવવા પડશે તો ગ્રાહકો બેન્ક અથવા સત્તાવાળાને ફરિયાદ કરી શકે છે.