13 વર્ષથી નાની ઉંમરના બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર બૅન! સંસદમાં બિલ લાવવાની તૈયારી

બાળકોને ઈન્ટરનેટ અને સોશિયલ મીડિયાની (Social Media) આડઅસરોથી બચાવવા અને ડિજિટલ સ્પેસમાં (Digital Space) તેમની સુરક્ષા મજબૂત કરવા માટે સંસદમાં એક પ્રાઈવેટ મેમ્બર બિલ (Private Member Bill) રજૂ કરવાની તૈયારી કરવામાં આવી છે. ભારતીય જનતા પાર્ટીના (BJP) સાંસદ બૈજયંત ‘જય’ પાંડા દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા “સેફગાર્ડિંગ હેલ્ધી ઈન્ટરનેટ એનવાયરનમેન્ટ્સ ફોર લિટલ ડિજિટલ-નેટિવ્સ” (SHIELD) બિલ, 2025 માં બાળકોના એકાઉન્ટ, ડેટા પ્રાઈવસી (Data Privacy), ઓનલાઈન ગેમિંગ અને પર્સનલાઈઝ્ડ જાહેરાતો અંગે અત્યંત કડક નિયમો પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવ્યા છે.

જોકે, સંસદમાં વિરોધ પક્ષોના સતત હંગામા અને ગૃહ મુલતવી રહેવાને કારણે આ બિલ ઔપચારિક રીતે રજૂ થઈ શક્યું નહોતું.

13 વર્ષથી નાના બાળકો એકાઉન્ટ નહીં બનાવી શકે (Account Ban & Parental Consent)
શીલ્ડ (SHIELD) બિલમાં 18 વર્ષથી ઓછી વયની તમામ વ્યક્તિઓને સગીર (Minor) ગણવામાં આવ્યા છે. આ બિલના મુખ્ય પ્રસ્તાવો નીચે મુજબ છે:

વાલીઓની સંમતિ ફરજિયાત: 13 વર્ષથી નાની ઉંમરના બાળકો પોતાના માતા-પિતા કે વાલીની ચકાસાયેલી સંમતિ (Verified Parental Consent) વગર સોશિયલ મીડિયા કે ઓનલાઈન ગેમિંગ પ્લેટફોર્મ્સ (Online Gaming Platforms) પર નવું એકાઉન્ટ બનાવી શકશે નહીં.

ટ્રેકિંગ અને પ્રોફાઈલિંગ પર બૅન: ટેક પ્લેટફોર્મ્સ (Tech Platforms) દ્વારા બાળકોના ઓનલાઈન વર્તનને ટ્રેક કરવા, તેમની પ્રોફાઈલિંગ કરવા કે તેમના ડેટાના આધારે પર્સનલાઈઝ્ડ એડ્સ (Personalized Ads) દર્શાવવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાનો પ્રસ્તાવ છે.

ડેટા લિમિટ અને ડિલીશન: બાળકોનો ડેટા માત્ર સર્વિસ આપવા પૂરતો જ ઉપયોગમાં લઈ શકાશે. એકાઉન્ટ નિષ્ક્રિય (Inactive) થયાના 90 દિવસની અંદર આ ડેટા કાઢી નાખવો પડશે.

‘પેરન્ટલ ડેશબોર્ડ’ અને એજ વેરિફિકેશન સિસ્ટમ (Parental Dashboard & Verification)
ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ્સને બાળકો માટે સુરક્ષિત બનાવવા ટેક કંપનીઓ પર કેટલીક ટેકનિકલ જવાબદારીઓ નક્કી કરવાની ભલામણ કરાઈ છે:

મજબૂત વેરિફિકેશન સિસ્ટમ: સગીરોની પહોંચ ધરાવતા પ્લેટફોર્મ્સે ઉંમરની સાચી ઓળખ કરતી એજ વેરિફિકેશન સિસ્ટમ (Age Verification System) લાગુ કરવી પડશે.

પેરન્ટલ ડેશબોર્ડ: વાલીઓને એક ખાસ ડેશબોર્ડ (Parental Dashboard) આપવામાં આવશે, જેનાથી તેઓ બાળકોની ઓનલાઈન પ્રવૃત્તિઓ પર નજર રાખી શકશે, પ્રાઈવસી સેટિંગ્સ સંભાળી શકશે અને સ્ક્રીન ટાઈમ (Screen Time) મર્યાદિત કરી શકશે.

હાનિકારક કન્ટેન્ટથી સુરક્ષા: પ્લેટફોર્મ્સે એ સુનિશ્ચિત કરવું પડશે કે બાળકો પોર્નોગ્રાફી, ઓનલાઈન સટ્ટાબાજી, હિંસક સાહિત્ય અને ડ્રગ્સ સંબંધિત કન્ટેન્ટના સંપર્કમાં ન આવે.

નિયમોનો અનાદર કરવા બદલ ₹10 કરોડ સુધીનો દંડ (Penalties & Fines)

બાળકોની સુરક્ષામાં બેદરકારી દાખવનાર ટેક કંપનીઓ સામે ભારે દંડની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે:

રિપોર્ટ ચાઈલ્ડ હાર્મ બટન: તમામ પ્લેટફોર્મ્સ પર એક અલગ ‘Report Child Harm’ બટન મૂકવું પડશે. ફરિયાદ મળ્યાના 24 કલાકમાં રિસ્પોન્સ આપવો પડશે અને 48 કલાકમાં ઉકેલ લાવવો પડશે.

કન્ટેન્ટ ટેકડાઉન: સામાન્ય હાનિકારક કન્ટેન્ટ 36 કલાકમાં હટાવવું પડશે. જ્યારે ચાઈલ્ડ સેક્સ્યુઅલ એબ્યુઝ મટિરિયલ (CSAM) સંબંધિત કન્ટેન્ટ 24 કલાકમાં ટેકડાઉન (Takedown) કરવું ફરજિયાત રહેશે.

દંડ અને બૅન: નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરનાર પ્લેટફોર્મ્સ પર ₹10 કરોડ સુધીનો દંડ ફટકારી શકાશે. વારંવાર ઉલ્લંઘન કરવા બદલ આઈટી એક્ટની (IT Act) કલમ 69A હેઠળ તે પ્લેટફોર્મ પર ભારતમાં અસ્થાયી પ્રતિબંધ (Temporary Ban) મૂકી શકાશે.

AI ડીપફેક પર બીજું પ્રસ્તાવિત બિલ (AI Deepfake Bill)

સાંસદ બૈજયંત પાંડાનું બીજું બિલ ‘પ્રોટેક્શન ઓફ પર્સનાલિટી લાઈકનેસ ફ્રોમ આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ મિસયૂઝ બિલ, 2026’ છે. આ કાનૂન સંમતિ વિના કોઈ પણ વ્યક્તિના અવાજ કે ચહેરાનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવતા ફેક AI ડીપફેક (Deepfake) પર રોક લગાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે. અશ્લીલતા કે ફ્રોડ માટે ડીપફેક બનાવવા બદલ 3 વર્ષ સુધીની જેલ અને ₹10 લાખ સુધીના દંડની જોગવાઈ છે.