Gujarat: ‘પ્રતિબંધથી શું પ્રાપ્ત થયું?’ સુપ્રીમ કોર્ટે પાંચ મુખ્ય નુકસાનની આપી યાદી

દેશમાં દારૂબંધી અંગે ચાલી રહેલી ચર્ચા વચ્ચે સુપ્રીમ કોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ અવલોકન જારી કર્યું છે. સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું છે કે દારૂ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હંમેશા ઇચ્છિત પરિણામો આપતો નથી અને તેના પ્રતિકૂળ પરિણામો આવી શકે છે. વર્ષોથી દારૂબંધી હોવા છતાં Gujaratમાં દારૂના ઝેરી પદાર્થોના મોટા પ્રમાણમાં બનતા બનાવોને ટાંકીને કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે દારૂ પર પ્રતિબંધ ઘણીવાર ગેરકાયદેસર દારૂના વેપારને ભૂગર્ભમાં ધકેલી દે છે. આ માત્ર જીવન માટે જોખમ જ નથી પરંતુ આવક કાયદો અને વ્યવસ્થા અને જાહેર આરોગ્ય અંગે પણ ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.

મહારાષ્ટ્રના નિયમો પર સુનાવણી દરમિયાન આ અવલોકન આવ્યું હતું.

સુપ્રીમ કોર્ટનું અવલોકન મેસર્સ બાલાજી ફોર્મલિન પ્રા. લિ. વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયાના કેસની સુનાવણી દરમિયાન આવ્યું હતું. જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને કે. વિનોદ ચંદ્રનની બેન્ચ મહારાષ્ટ્ર પોઈઝન રૂલ્સ 1972 ના નિયમો 18A અને 18B ની માન્યતા પર વિચાર કરી રહી હતી. આ નિયમો મિથેનોલની ખરીદી સંગ્રહ અને વેચાણને નિયંત્રિત કરે છે અને વેચાણ પહેલાં ચોક્કસ રસાયણો ઉમેરવાનું ફરજિયાત બનાવે છે. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે કાયદાનો ઉદ્દેશ્ય સારો હોવો પૂરતો નથી. એ પણ સાબિત કરવું પડશે કે કાયદા અને તેના જણાવેલા ઉદ્દેશ્ય વચ્ચે તાર્કિક અને અસરકારક જોડાણ છે.

ગુજરાતને ઉદાહરણ તરીકે ટાંકીને મુખ્ય નિવેદન

સમાચાર એજન્સી ANI અનુસાર સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે ગુજરાતની દારૂબંધી નીતિનો ઉલ્લેખ કર્યો. કોર્ટે નોંધ્યું કે ગુજરાત એક “શુષ્ક રાજ્ય” છે જ્યાં લાંબા સમયથી દારૂબંધી અમલમાં છે. આમ છતાં રાજ્યમાં દારૂના ઝેરી દ્રવ્યોના અસંખ્ય દુર્ઘટનાઓ બની છે. કોર્ટે નોંધ્યું કે રાજ્યની રચના પછી ઓછામાં ઓછી 10 મોટી દારૂના ઝેરી દ્રવ્યોની ઘટનાઓ બની છે જેના પરિણામે 600 થી વધુ લોકો મૃત્યુ પામ્યા છે. કોર્ટના મતે આ અનુભવ દર્શાવે છે કે ફક્ત દારૂ પર પ્રતિબંધ મૂકવાથી ગેરકાયદેસર દારૂનો વેપાર ખતમ થતો નથી; તેના બદલે તે ઘણીવાર વધુ ગુપ્ત અને ખતરનાક સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.

દારૂબંધી સાથે સંકળાયેલા પાંચ મુખ્ય જોખમો

તેના અવલોકનોમાં સુપ્રીમ કોર્ટે દારૂબંધી સાથે સંકળાયેલા કેટલાક સંભવિત જોખમોનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે. કોર્ટના મતે સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ નીચેની સમસ્યાઓ તરફ દોરી શકે છે:

તમારા માટે વધુ…

સરકારી આવકમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો
પ્રતિબંધ લાગુ કરવાના વહીવટી ખર્ચમાં વધારો
પોલીસ અને અમલીકરણ એજન્સીઓમાં ભ્રષ્ટાચારની સંભાવના
ગેરકાયદેસર દારૂના ઉત્પાદન અને દાણચોરીનો વિસ્તરણ
માદક દ્રવ્યો અને અન્ય માદક દ્રવ્યોની સમસ્યામાં વધારો

કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે નીતિ બનાવતી વખતે આ પાસાઓ પર ગંભીરતાથી વિચાર કરવો જોઈએ.

મિથેનોલ ચિંતાનું મુખ્ય કારણ બને છે

સમગ્ર મુદ્દો મિથેનોલના વેચાણ અને નિયમનનો પણ ઉલ્લેખ કરે છે. કોર્ટે 1991ની મુંબઈની હૂચ દુર્ઘટનાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો જેમાં આશરે 93 લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા. તે ઘટનાની તપાસ કર્યા પછી રચાયેલી સમિતિએ શોધી કાઢ્યું હતું કે મિથેનોલનો ગેરકાયદેસર નિષ્કર્ષણ અને દુરુપયોગ આવી ઘટનાઓના મુખ્ય કારણો હતા. જો કે કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે મિથેનોલમાં ફક્ત રંગ અને કડવા રસાયણો ઉમેરવાથી તેનો ગેરકાયદેસર ઉપયોગ સંપૂર્ણપણે અટકશે નહીં.

બે નિયમો ગેરબંધારણીય જાહેર

સુપ્રીમ કોર્ટે શોધી કાઢ્યું કે નિયમો 18A અને 18B બંધારણના અનુચ્છેદ 14 અને અનુચ્છેદ 19(1)(g) ના માપદંડોને પૂર્ણ કરતા નથી. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે કાયદાઓ અથવા નિયમો નાગરિકો પર થોડો બોજ અથવા અસુવિધા લાદી શકે છે પરંતુ તે વાજબી વાજબી અને પ્રમાણસર હોવા જોઈએ. કોર્ટના મતે મિથેનોલમાં રંગ અને કડવાશનો ફરજિયાત ઉમેરો જણાવેલ હેતુ સાથે પૂરતો જોડાયેલો ન હતો અને તેથી તેને વાજબી ગણી શકાય નહીં.

કોર્ટે વૈકલ્પિક સૂચનો આપ્યા

સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે જાહેર આરોગ્યનું રક્ષણ કરવું એ એક કાયદેસર ઉદ્દેશ્ય છે અને મિથેનોલથી થતા મૃત્યુને અટકાવવા જરૂરી છે. આ માટે કોર્ટે અનેક કડક પગલાં લેવાની ભલામણ કરી જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

લાઇસન્સધારકોની કડક ચકાસણી

મિથેનોલના વપરાશનું નિયમિત નિરીક્ષણ

સ્ટોક સમાધાન અને ઓડિટ

ન વપરાયેલ મિથેનોલનું વળતર

પરિવહન અને સંગ્રહનું કડક નિરીક્ષણ

સમર્પિત ટેન્કરોનો ઉપયોગ

ચેડા-શોધક સીલિંગ સિસ્ટમ

પ્રતિબંધની બંધારણીય માન્યતા પર કોઈ ચુકાદો નથી

મહત્વપૂર્ણ રીતે સુપ્રીમ કોર્ટે આ ચુકાદામાં પ્રતિબંધની બંધારણીય માન્યતા પર ચુકાદો આપ્યો નથી. કોર્ટ ફક્ત મહારાષ્ટ્ર ઝેર નિયમોમાં મિથેનોલ સંબંધિત જોગવાઈઓની માન્યતા પર વિચાર કરી રહી હતી. તેથી આ ચુકાદાને પ્રતિબંધ પર અંતિમ ન્યાયિક અભિપ્રાય તરીકે જોઈ શકાય નહીં.