રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) પ્લાસ્ટિક નોટો લાવવા પર વિચાર કરી રહી છે. પટના અને મુંબઈની બોર્ડ મીટિંગમાં આ અંગે ગંભીર ચર્ચા થઈ છે. આ પહેલા ૨૦૧૨માં પણ પ્લાસ્ટિક નોટો લાવવા પર વિચાર કરવામાં આવ્યો હતો.
ભારતને ટૂંક સમયમાં જ પહેલી પ્લાસ્ટિક નોટ મળી શકે છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા ફરી એકવાર પોતાના આ વર્ષો જૂના વિચાર પર આગળ વધવા જઈ રહી છે. જો આવું થશે તો આ એક બહુ મોટો બદલાવ હશે. હાલના સમયમાં RBI દ્વારા કાગળની નોટો છાપવામાં આવે છે, જે એક ખાસ પ્રકારનો પેપર હોય છે.
બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડના અહેવાલ મુજબ, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાની ગત બે બોર્ડ મીટિંગ દરમિયાન પ્લાસ્ટિક નોટો લાવવાની ચર્ચા થઈ હતી. જણાવી દઈએ કે, આ બંને મીટિંગ પટના અને મુંબઈમાં યોજાઈ હતી.
આ પહેલા ૨૦૧૨માં સરકારે ૫ શહેરોમાં પાયલટ પ્રોજેક્ટ તરીકે પ્લાસ્ટિક નોટો લાવવાની તૈયારી કરી હતી. પરંતુ ત્યારે કેટલીક ટેકનિકલ ખામીઓ અને પડકારોને કારણે આ પ્રયાસને રોકવો પડ્યો હતો.
આરબીઆઈ શા માટે પ્લાસ્ટિક નોટ લાવવા પર વિચાર કરી રહી છે?
તેની પાછળ બે મોટા કારણો હોઈ શકે છે.
- પહેલું કારણ: ખર્ચ સાથે જોડાયેલું છે.
- બીજું મોટું કારણ: તે લાંબા સમય સુધી ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેમ છે.
અહેવાલો અનુસાર, ટૂંક સમયમાં જ RBI તરફથી પ્લાસ્ટિક બેંક નોટ્સના પાયલટ પ્રોજેક્ટની જાહેરાત થઈ શકે છે.
પોલિમર (પ્લાસ્ટિક) નોટ લાવવા પાછળનું એક મોટું કારણ તેની શેલ્ફ લાઈફ (આયુષ્ય) પણ છે. હાલના સમયમાં કાગળથી બનેલી નોટોની શેલ્ફ લાઈફ ખૂબ ઓછી હોય છે. આંકડાઓ અનુસાર, નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫માં ૨૩.૮૦ બિલિયન નોટોનો નાશ કરવામાં આવ્યો હતો, જે વાર્ષિક ધોરણે ૧૨.૩ ટકા વધુ છે. આ અગાઉના નાણાકીય વર્ષમાં ૨૧.૨૪ બિલિયન નોટોનો નાશ કરવો પડ્યો હતો. જણાવી દઈએ કે, ૫૦૦ રૂપિયાની નોટો અને ત્યારબાદ ૧૦૦ રૂપિયાની નોટો ખરાબ સ્થિતિમાં હોવાને કારણે તેને નષ્ટ કરવી પડી હતી.
નાણાકીય વર્ષ ૨૦2૪-૨૫માં રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાને નોટો છાપવા માટે કુલ ૬,૩૭૨.૮૦ કરોડ રૂપિયા ખર્ચવા પડ્યા હતા. આ પહેલા રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાએ નોટો પ્રિન્ટ કરવા માટે ૫,૧૦૧.૪૦ કરોડ રૂપિયા ખર્ચ કર્યા હતા. એટલે કે માત્ર એક વર્ષની અંદર જ નોટો પ્રિન્ટ કરવાના ખર્ચમાં ૧,૦0૦ કરોડ રૂપિયાથી વધુનો વધારો થયો છે.
૧૫ મે ૨૦૨૬ના આંકડા અનુસાર, બજારમાં ૪૨.૮૬ ટ્રિલિયન રૂપિયાનું ચલણ (કરન્સી સર્ક્યુલેશન) છે, જે વાર્ષિક ધોરણે ૧૧.૫0 ટકા વધુ છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે ડિજિટલ પેમેન્ટ્સમાં થયેલા વધારા પછી પણ મોટી સંખ્યામાં લોકો કરન્સી નોટોનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.
અહેવાલો અનુસાર, ૧૦ રૂપિયા અને ૨૦ રૂપિયાની નોટોની માંગમાં વધારો થયો છે. જોકે, જે નોટો ચલણમાં છે તે મુજબ, કુલ ચલણમાં ૧૦ રૂપિયાની નોટોનો હિસ્સો માત્ર ૦.૭0 ટકા અને ૨૦ રૂપિયાની નોટોનો હિસ્સો કુલ ચલણના માત્ર ૦.૮0 ટકા છે.