અષાઢી બીજના પાવન અવસરે દર વર્ષે ભગવાન જગન્નાથ, તેમનાં બહેન સુભદ્રાજી અને મોટા ભાઈ બલભદ્રજી સાથે રથમાં સવાર થઈને નગરચર્યાએ નીકળે છે. આ દિવસે મંદિરમાંથી બહાર આવીને પ્રભુ સ્વયં પોતાના ભક્તોને દર્શન આપે છે. આ ભવ્ય ઉત્સવની તૈયારીઓ બે મહિના અગાઉથી જ શરૂ થઈ જાય છે. રથયાત્રામાં લાખોની સંખ્યામાં ભક્તો ઉમટી પડે છે અને પ્રભુનો રથ ખેંચીને ધન્યતા અનુભવે છે. આ રથયાત્રામાં મુખ્યત્વે ત્રણ અલગ-અલગ રથ હોય છે. આવો જાણીએ આ ત્રણેય રથના નામ, તેમાં બિરાજમાન દેવી-દેવતાઓ અને તેના વિશેષ મહત્વ વિશે.
રથયાત્રામાં જગતના નાથનું આગમન પ્રથમ થાય છે. દર વર્ષે જગન્નાથ મંદિરમાંથી, ભગવાન જગન્નાથ તેમના ભાઈ બલભદ્ર અને બહેન સુભદ્રા સાથે રથમાં મંદિરમાંથી બહાર આવે છે. આ દરમિયાન એક વિશાળ રથયાત્રા કાઢવામાં આવે છે, જેમાં લાખો ભક્તો ભાગ લેવા આવે છે અને તેમના રથ ખેંચે છે. આ ઉત્સવની તૈયારીઓ બે મહિના અગાઉથી શરૂ થઈ જાય છે. રથયાત્રામાં પ્રથમ આગમન નીલ માધવનું થાય છે.
અહીં ત્રણેય રથની ટૂંકી માહિતી ટેબલ સ્વરૂપે આપેલી છે, જેથી તમે તેને સરળતાથી સમજી શકો:
ભગવાન જગન્નાથ નંદિઘોષ
દેવી સુભદ્રા કલ્પધ્વજ
ભગવાન બલભદ્ર તલધ્વજ
ભગવાન જગન્નાથનો રથ: ‘નંદિઘોષ’
રથયાત્રામાં સૌથી પ્રથમ આગમન નીલ માધવ એટલે કે ભગવાન જગન્નાથનું થાય છે. જગતના નાથ જે રથમાં સવાર થઈ ભક્તજનોને દર્શન દેવા નીકળે છે, તે રથને નંદિઘોષ કહેવામાં આવે છે. આ રથ ચક્રધ્વજ, ગરુડધ્વજ અને કપિધ્વજના નામે પણ ઓળખાય છે. રથના ચાર અશ્વોના નામ શંખ, બલાહક, શ્વેત અને હરિદાશ્વ છે. આ તમામ અશ્વોનો રંગ સફેદ હોય છે. પ્રભુના રથના સારથી દારુકાજી છે અને રક્ષક તરીકે ભગવાન વિષ્ણુનું વાહન
પક્ષીરાજ ગરુડ છે. રથની ધજાને ત્રિલોક્યવાહિની અને રથ ખેંચવાના દોરડાને શંખચૂડ કહે છે. જગન્નાથજીની સાથે રથમાં અન્ય ૯ દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ પણ રાખવામાં આવે છે. આ રથના શણગારમાં ખાસ સુદર્શન ચક્ર પણ જોવા મળે છે.
બહેન સુભદ્રાજીનો રથ: ‘કલ્પધ્વજ’
રથયાત્રામાં દ્વિતીય આગમન ભગવાનની લાડલી બહેન સુભદ્રાજીનું થાય છે. સુભદ્રાજીના રથનું નામ કલ્પધ્વજ છે. આ રથ દર્પદલન નામે પણ ખૂબ પ્રસિદ્ધ છે. રથના અશ્વોના નામ રોચિક, મોચિક, જિતા અને અપરાજિતા છે. આ રથના રક્ષક જયદુર્ગા છે. રથ પર લહેરાતી ધજા નદંબિક તરીકે ઓળખાય છે અને રથ ખેંચવા માટે જે દોરડાંનો ઉપયોગ થાય છે તેને સ્વર્ણચૂડા કહે છે.
મોટા ભાઈ બલભદ્રજીનો રથ: ‘તલધ્વજ’
રથયાત્રામાં અંતિમ આગમન મોટા ભાઈ બળભદ્રજીનું થાય છે. દર્શનાર્થીઓને અંતિમ દર્શન આપતા બળભદ્રજીના રથનું નામ તલધ્વજ છે. આ રથબહલધ્વજ નામે પણ ઓળખાય છે. રથના ચાર અશ્વોના નામ ત્રીવ, ઘોર, દીર્ધાશ્રમ અને સુવર્ણનાભ છે. બળભદ્રજીના અશ્વોનો રંગ શ્યામ (કાળો) હોય છે. રથના સારથીનું નામ મતાલી છે અને રક્ષક વાસુદેવ છે. આ રથનો ધ્વજ ઉન્ના ના નામથી પ્રસિદ્ધ છે. રથ જે દોરડાથી ખેંચાય છે તેને વાસુકી કહેવામાં આવે છે. બળભદ્રજીના રથમાં પણ તેમની સાથે અન્ય નવ દેવતાઓ બિરાજમાન હોય છે.
રથમાં બિરાજીને જ્યારે પ્રભુ નગરચર્યાએ નીકળે છે, ત્યારે દર વર્ષે લાખોની જનમેદની તેમને નિહાળવા ઉમટી પડે છે. નાથનાં આગમનની સાથે જ ભાવિક ભક્તો “જય જગન્નાથ” ના ગગનભેદી નાદ સાથે આકાશ અને આંગણું ગજવી દે છે. આવેલાં પ્રભુના દર્શન કરી સર્વે ભક્તજનો પોતાના જીવનને ધન્ય માને છે.