સુપ્રીમ કોર્ટે બુધવારે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક ચુકાદો આપ્યો છે, જે દરેક વૃદ્ધ માતા-પિતા માટે રાહતરૂપ છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે વરિષ્ઠ નાગરિકો (સિનિયર સિટીઝન) જો ઈચ્છે તો તેમના સંતાનોને પોતાની મિલકતમાંથી કાઢી મૂકી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટનું માનવું છે કે ઉંમર વધવાનો અર્થ એ જરાય નથી કે વ્યક્તિએ અપમાન કે અસુરક્ષા વચ્ચે જીવવું પડે. દુનિયાની કોઈપણ વ્યક્તિ હોય, તેને આખી જિંદગી ગૌરવ અને સન્માન સાથે જીવવાનો પૂરેપૂરો અધિકાર છે.
જસ્ટિસ પી.એસ. નરસિંહા અને જસ્ટિસ આલોક આરાધેની ખંડપીઠે આ મામલે સુનાવણી કરતા એક બહુ જ સચોટ વાત કહી કે, “કોઈપણ સભ્ય સમાજની ઓળખ અને તેનું ધોરણ એ વાત પરથી નક્કી થાય છે કે તે સમાજ તેના વડીલોને કેટલું સન્માન, ગરિમા અને સુરક્ષા પૂરી પાડે છે. કાયદાનો મુખ્ય હેતુ જ વૃદ્ધોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.”
આ સમગ્ર કાનૂની લડાઈની શરૂઆત ઉત્તર પ્રદેશના લખનૌ સ્થિત વિકાસ નગરના રહેવાસી રવિકાંત ગુપ્તાના કેસથી થઈ હતી. રવિકાંત ગુપ્તાએ 5 જૂન, 2022 ના રોજ જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ (DM) સમક્ષ એક અરજી દાખલ કરી હતી, જેમાં તેમણે પોતાના જ દીકરાને ઘરમાંથી કાઢી મૂકવાની માંગ કરી હતી.
આ ઘર રવિકાંત ગુપ્તાની પોતાની માલિકીની મિલકત હતી. વાત ત્યારે વણસી જ્યારે ઘરમાં એવો માહોલ ઊભો કરવામાં આવ્યો કે ગુપ્તાની 81 વર્ષની વૃદ્ધ માતાને પોતાનું જ ઘર છોડીને વૃદ્ધાશ્રમમાં રહેવા જવા માટે મજબૂર થવું પડ્યું.
કાનૂની લડાઈ: SDM થી લઈને સુપ્રીમ કોર્ટ સુધીનો સફર
ચાલો આ કેસ કેવી રીતે અલગ-અલગ કોર્ટમાં પહોંચ્યો તેની ટૂંકી વિગતો જોઈએ:
SDM અને DM નો આદેશ: 15 નવેમ્બર, 2022 ના રોજ સબ-ડિવિઝનલ મેજિસ્ટ્રેટ (SDM) દ્વારા દીકરાને ઘર ખાલી કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો. ત્યારબાદ 9 ઓગસ્ટ, 2023 ના રોજ જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટે પણ આ જ આદેશને માન્ય રાખ્યો અને દીકરા તેમજ પુત્રવધૂને ઘર ખાલી કરવા કહી દીધું.
હાઈકોર્ટમાં પડકાર: આદેશથી નારાજ થઈને દીકરા અને પુત્રવધૂએ અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના દરવાજા ખખડાવ્યા. હાઈકોર્ટે SDM અને DM ના આદેશને રદ કરતા એવો ચુકાદો આપ્યો કે, 2007 નો સિનિયર સિટીઝન કાયદો વૃદ્ધોને તેમના બાળકોને મિલકતમાંથી બહાર કાઢવાનો કોઈ અધિકાર આપતો નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટનો ફટકાર: મામલો જ્યારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચ્યો, ત્યારે કોર્ટે હાઈકોર્ટના નિર્ણયને સંપૂર્ણપણે ઉલટાવી દીધો. સુપ્રીમ કોર્ટે અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના આદેશને ફગાવતા જણાવ્યું કે ટ્રિબ્યુનલના આદેશમાં દખલગીરી કરીને હાઈકોર્ટે મોટી ભૂલ કરી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે કાયદાકીય જોગવાઈઓ સ્પષ્ટ કરતા કહ્યું કે, સિનિયર સિટીઝન કાયદાની કલમ 7 હેઠળ ટ્રિબ્યુનલ બનાવવામાં આવે છે, અને કલમ 8 તેમને સિવિલ કોર્ટ જેવી જ સત્તાઓ આપે છે. સામે પક્ષે, કલમ 27 સિવિલ કોર્ટના અધિકારક્ષેત્રને મર્યાદિત કરે છે. આનો સીધો અર્થ એ છે કે વૃદ્ધોના ભરણપોષણ અને રક્ષણ માટે જો જરૂરી લાગે, તો ટ્રિબ્યુનલ પાસે દીકરા-વહુને ઘરમાંથી કાઢી મૂકવાનો (ખાલી કરાવવાનો) આદેશ આપવાની પૂરેપૂરી સત્તા છે. કાયદાના હેતુને સાર્થક કરવા માટે ટ્રિબ્યુનલ તમામ જરૂરી પગલાં લઈ શકે છે.
અગાઉના ઐતિહાસિક ચુકાદાઓનો પણ અપાયો હવાલો
પોતાનો નિર્ણય આપતી વખતે સુપ્રીમ કોર્ટે ભૂતકાળના કેટલાક મહત્વના ચુકાદાઓને પણ ટાંક્યા હતા:
એસ. વનિતા વિરુદ્ધ ડેપ્યુટી કમિશનર (2021): આ કેસમાં કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે માતાપિતાના રક્ષણ માટે ટ્રિબ્યુનલ ખાલી કરાવવાનો આદેશ આપી શકે છે. સંતાનોને મિલકતમાંથી દૂર કરવા એ વૃદ્ધોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવાનો જ એક કાયદેસરનો માર્ગ છે.આ જ કાનૂની પરિસ્થિતિ અને નિયમોને પાછળથી સમતોલા દેવી વિરુદ્ધ ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્ય (2025) અને કમલકાંત મિશ્રા વિરુદ્ધ એડિશનલ કલેક્ટર (2025) ના કેસોમાં પણ પુનરાવર્તિત કરવામાં આવ્યા હતા.