કર્ણાટક હાઈકોર્ટે રાજ્યમાં અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) માટે અનામતમાં વધારાને રદ કર્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે 2022નો આ કાયદો સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા નિર્ધારિત 50 ટકાની મર્યાદાનું ઉલ્લંઘન કરે છે અને તે ગેરબંધારણીય છે. રાજ્યના કાયદા હેઠળ SC માટે અનામત 15 ટકાથી વધારીને 17 ટકા અને ST માટે 3 ટકાથી વધારીને 7 ટકા કરવામાં આવી હતી. આનાથી અનુસૂચિત જાતિ, અનુસૂચિત જનજાતિ અને અન્ય પછાત વર્ગો (OBC) માટે કુલ અનામત 50 ટકાથી વધારીને 56 ટકા કરવામાં આવી હતી.
મુખ્ય ન્યાયાધીશ વિભુ બાખરુ અને ન્યાયાધીશ કે.એસ. હેમલેખાની બનેલી બેન્ચે સોમવારે ચુકાદો આપ્યો હતો. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે કર્ણાટક અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ અનામત અધિનિયમ, 2022ની કલમ 3 શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં બેઠકો અને રાજ્ય સરકારી સેવાઓમાં નિમણૂકો સંબંધિત, બંધારણની કલમ 14 અને 15નું ઉલ્લંઘન કરે છે. સરકારી સેવાઓમાં અનામત વધારતી કલમ 4 પણ રદ કરવામાં આવી હતી, તેને બંધારણની કલમ 14 અને 16ની વિરુદ્ધ ગણાવી હતી.
50 ટકા મર્યાદા પાર કરવા અંગે કોર્ટની કડક ટિપ્પણી
તેના નિર્ણયમાં હાઇકોર્ટે કહ્યું હતું કે કાયદાના તે ભાગને રદ કરવામાં આવ્યો હતો જેના કારણે કુલ અનામત નિર્ધારિત 50 ટકા મર્યાદા કરતાં વધી ગઈ હતી. કોર્ટના જણાવ્યા મુજબ, આ જોગવાઈ બંધારણની કલમ 14 અને 15નું ઉલ્લંઘન કરે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે 1992ના ઇન્દ્રા સાહની વિરુદ્ધ ભારતીય સંઘના કેસમાં 50 ટકા અનામત મર્યાદા સ્થાપિત કરી હતી. ત્યારબાદના ઘણા નિર્ણયોમાં આ મર્યાદાને સમર્થન આપવામાં આવ્યું છે.
હાઇકોર્ટનો નિર્ણય રાજ્યના કાયદાની બંધારણીય માન્યતાને પડકારતી બે અરજીઓ પર આવ્યો હતો. પહેલી અરજી ડૉ. આંબેડકર અનુસૂચિત જાતિ ફેડરેશનના રાજ્ય પ્રમુખ મહેન્દ્ર કુમાર મિત્રા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવી હતી. બીજી અરજી સાગર એચ.આર. પ્રજ્વલ કુમાર ડી. અને પુરુષોત્તમ ગૌડા જી.એમ. દ્વારા દાખલ કરવામાં આવી હતી. ત્રણેય જણાએ બ્રુહત બેંગલુરુ મહાનગર પાલિકામાં સહાયક ઇજનેર (સિવિલ) પદ પર નિમણૂક માટે અરજી કરી હતી.
અનામતનો વિસ્તાર કરતો આ કાયદો તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી બસવરાજ બોમ્મઈની આગેવાની હેઠળની ભાજપ સરકાર દરમિયાન પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. રાજ્યપાલે 11 જાન્યુઆરી, 2023ના રોજ તેને મંજૂરી આપી હતી અને તે બીજા દિવસે કર્ણાટક ગેઝેટમાં પ્રકાશિત થયો હતો. કાયદામાં અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિના પ્રતિનિધિત્વ સંબંધિત ભલામણો અને અહેવાલોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. આમાં ન્યાયાધીશ (નિવૃત્ત) નાગમોહન દાસ કમિશન અને ભૂતપૂર્વ હાઇકોર્ટ જજ સુભાષ બી. આદિની આગેવાની હેઠળની સમિતિનો સમાવેશ થાય છે.