ભારતના અવકાશ ક્ષેત્ર માટે આજે ઐતિહાસિક દિવસ રહ્યો છે. દેશની ખાનગી સ્પેસ કંપની સ્કાયરુટ એરોસ્પેસ શ્રીહરિકોટાના સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટર પરથી પોતાના પ્રથમ ઓર્બિટલ રોકેટ ‘વિક્રમ-1’નું સફળ પ્રક્ષેપણ કર્યું છે. કંપનીના આ પ્રથમ ઓર્બિટલ મિશનને ‘આગમન’ નામ આપવામાં આવ્યું છે. આ રોકેટમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના હાથથી લખેલું એક પોસ્ટકાર્ડ પણ જશે, જેની પર ‘વંદે માતરમ’ શબ્દ અંકિત છે.
આ સફળતા માત્ર સ્કાયરુટ એરોસ્પેસ માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ભારતીય ખાનગી સ્પેસ ઈન્ડસ્ટ્રી માટે એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ માનવામાં આવી રહી છે. આ મિશન દ્વારા નાના ઉપગ્રહોને પૃથ્વીની નીચી કક્ષામાં (Low Earth Orbit) સફળતાપૂર્વક સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે.
‘આગમન’ મિશનની ખાસિયત
વિક્રમ-1 રોકેટનું લોન્ચિંગ નિર્ધારિત સમય મુજબ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થયું. રોકેટે તમામ તબક્કા સફળતાથી પાર કર્યા અને ઉપગ્રહોને તેમની નિર્ધારિત કક્ષામાં પહોંચાડ્યા. સમગ્ર લોન્ચિંગ પ્રક્રિયા દરમિયાન ઇસરો (ISRO)ના વૈજ્ઞાનિકોએ પણ સતત નજર રાખી હતી.
સબ-ઓર્બિટલ અને ઓર્બિટલ રોકેટ વચ્ચે મહત્વનો તફાવત છે. સબ-ઓર્બિટલ રોકેટ અવકાશ સુધી પહોંચીને ફરી પૃથ્વી પર પરત આવે છે, જ્યારે ઓર્બિટલ રોકેટ ઉપગ્રહને એટલી ઝડપ આપે છે કે તે પૃથ્વીની કક્ષામાં સતત પરિભ્રમણ કરી શકે. આ કારણે ઓર્બિટલ મિશન ટેક્નોલોજીની દૃષ્ટિએ વધુ પડકારજનક અને મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે.
કેવું છે ‘વિક્રમ-1’ રોકેટ?
વિક્રમ-1 ચાર તબક્કાવાળું (Four-stage) રોકેટ છે.
પ્રથમ ત્રણ તબક્કામાં સોલિડ ફ્યુઅલ (Solid Fuel)નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.
ચોથા તબક્કામાં લિક્વિડ ફ્યુઅલ એન્જિન લગાવવામાં આવ્યું છે, જેને જરૂર પડે ત્યારે ફરી શરૂ કરી શકાય છે.
આ ટેક્નોલોજીની મદદથી ઉપગ્રહોને વધુ ચોકસાઈથી તેમની નિર્ધારિત કક્ષામાં સ્થાપિત કરી શકાય છે.
રોકેટ ખાસ કરીને નાના ઉપગ્રહોના લોન્ચિંગ માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.
ખાનગી સ્પેસ સેક્ટર માટે મોટું પગલું
વર્ષ 2020માં ભારત સરકારે સ્પેસ સેક્ટરમાં ખાનગી કંપનીઓ માટે નવા અવસર ઊભા કર્યા હતા. ત્યારબાદ સ્કાયરુટ એરોસ્પેસ સહિત અનેક સ્ટાર્ટઅપ્સે રોકેટ અને સેટેલાઇટ ટેક્નોલોજી પર કામ શરૂ કર્યું હતું. સ્કાયરુટ એરોસ્પેસે વર્ષ 2022માં વિક્રમ-S નામનું સબ-ઓર્બિટલ રોકેટ સફળતાપૂર્વક લોન્ચ કર્યું હતું. જોકે તે મિશનમાં ઉપગ્રહોને કક્ષામાં મોકલવામાં આવ્યા નહોતા. હવે ‘વિક્રમ-1’ સાથે કંપનીએ ઓર્બિટલ લોન્ચિંગ ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ મેળવી છે.
સ્કાયરુટ એરોસ્પેસની શરૂઆત
સ્કાયરુટ એરોસ્પેસની સ્થાપના વર્ષ 2018માં ઇસરોના પૂર્વ એન્જિનિયરો પવન કુમાર ચંદાના અને નાગા ભરત ડાકા દ્વારા કરવામાં આવી હતી. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં કંપનીએ સ્વદેશી ટેક્નોલોજી પર આધારિત રોકેટ વિકાસમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે.
‘વિક્રમ-1’નું સફળ લોન્ચિંગ ભારતના ખાનગી અવકાશ ક્ષેત્રને નવી દિશા આપશે. ભવિષ્યમાં દેશમાંથી વધુ વ્યાવસાયિક (Commercial) સેટેલાઇટ લોન્ચિંગ શક્ય બનશે અને વૈશ્વિક સ્પેસ માર્કેટમાં ભારતની ભાગીદારી વધુ મજબૂત બનવાની આશા છે.