મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમાર પર કેટલાક વિરોધ પક્ષો દ્વારા એકપક્ષીય અને મનસ્વી નિર્ણયો લેવાનો ગંભીર આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો. આ આરોપો બાદ વિપક્ષી નેતાઓએ સુપ્રીમ કોર્ટના દરવાજા ખખડાવ્યા હતા.
હવે, ભારતના ચૂંટણી પંચે આ તમામ અરજીઓનો સણસણતો જવાબ આપતાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં એક વિસ્તૃત પ્રતિ-સોગંદનામું (એફિડેવિટ) દાખલ કર્યું છે. આ સોગંદનામામાં પંચે પોતાના વહીવટી નિર્ણયો અને સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (એસઆઈઆર) સંબંધિત તમામ મુદ્દાઓની ચોખવટ કરી છે.
ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે, અરજદારોએ માત્ર છાપાના સમાચારો (ન્યૂઝ રિપોર્ટ્સ) ના આધારે આ અરજીઓ તૈયાર કરી છે. હકીકતમાં મતદાર યાદીઓના ખાસ સુધારા એટલે કે ‘એસઆઈઆર’ (SIR) ને લગતા તમામ આદેશો ચૂંટણી પંચના ત્રણેય સભ્યોની સર્વસંમતિથી જ લેવામાં આવ્યા હતા.
કોણે કરી છે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજીઓ?
આગામી મંગળવાર, 27 ઓક્ટોબરના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટની વિશેષ બેન્ચ આ મામલે દાખલ થયેલી અનેક અરજીઓ પર મહત્વપૂર્ણ સુનાવણી હાથ ધરશે. આ બેન્ચમાં સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (Chief Justice) સૂર્યકાંત, ન્યાયાધીશ જોયમલ્યા બાગચી અને ન્યાયાધીશ વી. મોહનાનો સમાવેશ થાય છે.
અરજી કરનારાઓમાં અગ્રણી સામાજિક કાર્યકર રાકેશ કુમાર સિંહ, જાણીતા વકીલ શૈલેન્દ્ર મણિ ત્રિપાઠી, કોંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધી સહિત ઓલ ઈન્ડિયા એલાયન્સના 13 જેટલા દિગ્ગજ નેતાઓ અને AIMIM ના વડા અસદુદ્દીન ઓવૈસી વગેરે સામેલ છે.
આ તમામ અરજદારોએ સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ માંગણી કરી છે કે, ચૂંટણી પંચની આંતરિક બેઠકોના તમામ રેકોર્ડ કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવે. આ ઉપરાંત, તેઓ આખા મામલાની ન્યાયિક તપાસ (જ્યુડિશિયલ ઈન્કવાયરી) અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને તેમના પદ પરથી કામચલાઉ રીતે હટાવવાની (સસ્પેન્ડ કરવાની) પણ માંગ કરી રહ્યા છે. અરજદારોએ દેશભરમાં ચાલી રહેલી ‘એસઆઈઆર’ (સીરીયલ મતદાર યાદી સુધારણા) પ્રક્રિયા પર પણ મોટા સવાલો ઊભા કર્યા છે. આ સંદર્ભે સુપ્રીમ કોર્ટે ગત 5 ઓક્ટોબરના રોજ ચૂંટણી પંચ અને કેન્દ્ર સરકારને નોટિસ પણ ફટકારી હતી.
ચૂંટણી પંચની કામગીરીની પારદર્શકતા
સુનાવણી પહેલાં પોતાનો પક્ષ રજૂ કરતા ચૂંટણી પંચે કોર્ટને જણાવ્યું છે કે, મતદાર યાદીઓના ‘એસઆઈઆર’ અંગે જૂન 2025, ઓક્ટોબર 2025 અને મે 2026 માં જે ત્રણ આદેશો જારી કરાયા હતા, તે સંપૂર્ણપણે સર્વસંમતિથી લેવાયેલા નિર્ણયો હતા.
સરકારી કામકાજની સામાન્ય પ્રક્રિયા (રૂટિન પ્રોસેસ) સમજાવતા પંચે કહ્યું કે,કોઈપણ સરકારી ફાઈલ પહેલા એક ચૂંટણી કમિશનર પાસે જાય છે, ત્યારબાદ બીજા કમિશનર પાસે અને છેલ્લે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) પાસે જાય છે. ફાઈલ પર કોઈ એક કમિશનર દ્વારા લખવામાં આવેલી ટિપ્પણી, પૂછવામાં આવેલા પ્રશ્નો કે આપવામાં આવેલા સૂચનોને ક્યારેય પંચનો અંતિમ નિર્ણય માની શકાય નહીં. તાત્કાલિક જરૂરિયાતવાળા કેસોમાં, ઈલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી મંજૂરી લેવામાં આવે છે અને પછીથી તેને ફાઈલ પર સત્તાવાર રીતે નોંધવામાં આવે છે.
શું ફોર્મ-6 માં કોઈ ફેરફાર કરાયો છે?
ચૂંટણી પંચે એ વાતની સ્પષ્ટતા કરી છે કે તેમણે મતદાર યાદીમાં નામ નોંધાવવા માટેના ‘ફોર્મ-6’ માં પોતાની જાતે કોઈ જ ફેરફાર કર્યો નથી. કાયદા મુજબ માત્ર કેન્દ્ર સરકારને જ આ ફોર્મમાં સુધારો કરવાનો અધિકાર છે.
જોકે, પંચે એ વાતનો સ્વીકાર કર્યો છે કે ઓનલાઈન અરજી કરવાના ફોર્મેટને જોતા એવું લાગે છે કે ફોર્મ-6 માં કોઈ ફેરફાર થયો છે. તેથી, આ ગેરસમજ દૂર કરવા માટે ભૌતિક ફોર્મ (હાર્ડ કોપી) ની જેમ જ, હવે ઓનલાઈન ફોર્મ-6 ને પણ એસઆઈઆર ઘોષણા ફોર્મથી સાવ અલગ કરી દેવામાં આવ્યું છે. આ નવો નિયમ 21 ઓક્ટોબરથી દેશભરમાં અમલમાં આવી જશે.
સાથે જ પંચે એક મોટી રાહત આપતા જણાવ્યું છે કે, જે મતદારોના જૂના રેકોર્ડ હજુ સુધી મેપ (ઓનલાઈન લિંક) થયા નથી, તેમને સામાન્ય રીતે સરકારી કચેરીએ સુનાવણી માટે રૂબરૂ બોલાવવામાં આવશે નહીં. તેના બદલે, બૂથ લેવલ ઓફિસર્સ (BLOs) જાતે દસ્તાવેજો એકત્ર કરવા માટે તેમના ઘરે જશે. માત્ર અપવાદરૂપ કેસોમાં જ સુનાવણી યોજાશે, અને જ્યાં પણ શક્ય હશે ત્યાં આ સુનાવણી ઓનલાઈન જ કરવામાં આવશે.
અંતમાં, ચૂંટણી પંચે બંધારણીય જોગવાઈઓનો હવાલો આપતા જણાવ્યું કે, ભારતના મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને પદ પરથી હટાવવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશને હટાવવા જેટલી જ કડક બંધારણીય પ્રક્રિયા (મહાભિયોગ) ની જરૂર પડે છે. તેથી, અરજદારો દ્વારા CEC ની કામગીરીને કામચલાઉ ધોરણે સ્થગિત કરવાની જે વિનંતી કરવામાં આવી છે, તે કાયદાકીય રીતે જાળવી શકાય તેવી નથી.